Omgaan met pijn: interview

Mensen met langdurige pijnklachten moeten de knop omzetten: niet langer wachten tot de dokter een oplossing aandraagt, maar zélf zoeken naar een manier van omgaan met de pijn. Kees Venselaar, psycholoog met veel expertise op het gebied van langdurige pijn, durft de stelling aan dat chronische pijn een 'gedragsprobleem' is. Door gedragsverandering verdwijnt de pijn weliswaar niet, maar de patiënt kan er beter mee leven. (Bron: Tijdschrift voor Huisartsgeneeskunde.)
 

'Iemand met chronische pijnklachten heeft de neiging om al zijn kleingeld ineens uit te geven. Op goede dagen doet hij te veel, op slechte te weinig. Hij moet leren doseren: als het goed gaat krachten sparen voor slechtere dagen. Dus niet te veel doen en niet te weinig – ongeacht hoe het met hem gaat. En dat is te leren. Pijnmanagement laat de klachten niet verdwijnen, maar de patiënt heeft er wel minder last van omdat hij beter functioneert.'

Venselaar geeft cursussen pijnmanagement in het Twee Stedenziekenhuis in Tilburg. Hij leert patiënten zelf het heft in handen te nemen en zich niet langer afhankelijk op te stellen van hulpverleners. 'Ik denk bijvoorbeeld aan een patiënte die altijd pijn in haar arm had door een neuropathie na een borstamputatie. Ze ontzag die arm. Maar van tijd tot tijd kreeg ze daar schoon genoeg van. Dan pakte ze de stofzuiger en nam het hele huis in één keer onder handen. Dat moest ze natuurlijk bezuren, waarna ze een tijdlang de arm zo min mogelijk bewoog. Tot ze zich weer goed genoeg voelde om het huis flink onder handen te nemen. Uiteindelijk leidde deze onhandige omgang met pijnklachten tot een steeds slechtere conditie van de arm. Tegenwoordig stofzuigt mevrouw het huis in drie dagen en daar vaart ze wel bij.'

De overgang van pijngestuurd handelen naar tijdgestuurd handelen krijgen patiënten in de cursus onder de knie. 'We werken met stopwatches. Zelfs in de oefengroep in het ziekenhuis vinden mensen het heel raar of onbeleefd om te zeggen: "Sorry, ik moet elke twintig minuten even opstaan en een rondje lopen." Maar het went wel. Want geleidelijk ontdekken de cursisten dat er met chronische pijn te leven valt. Ook zijn er mensen die minder pijn krijgen. Dan krijgen we kaarten uit Oostenrijk van cursisten die ons twee jaar eerder bezworen dat ze nooit meer zouden kunnen wandelen.'

Goede communicatie

Acute pijn is een teken dat er lichamelijk iets mis is. Chronische pijn heeft zijn signaalfunctie verloren, wordt vaak gezegd. Daar is Venselaar het niet mee eens: ‘Chronische pijn is nog steeds een teken dat er sprake is van overbelasting, maar dan van lichaam én geest.'

Venselaar adviseert behandelaars bij het omgaan met patiënten met chronische pijn. 'Artsen en patiënten hebben een stilzwijgende afspraak: de een heeft een klacht en de ander helpt hem ervan af. Als dat niet lukt - als de patiënt pijn blijft houden - is dat voor beiden vervelend. De vraag is: hoe pak je het dan aan? Hoe laat je je patiënt niet in de kou laat staan? En hoe zorg je ervoor dat je zelf niet opgebrand raakt?

Goede communicatie is doorslaggevend. Je moet de patiënt heel precies bevragen: wat is er de laatste jaren gebeurd? Het lijkt op detectivewerk. Misschien is het begonnen met een pijnlijke linkerknie. Toen de patiënt die ging ontzien, begon de rechterknie op te spelen. Door de vreemde houding liet de heup zich na verloop van tijd pijnlijk gelden. Na een paar jaar komt er iemand binnen die zo ongeveer overal pijn heeft.

De patiënt met chronische pijn probeert van alles en incasseert vaak de ene teleurstelling na de andere. Dat wil je doorbreken door samen iets af te spreken dat wel succesvol verloopt. Want uiteindelijk bepaalt de omgang van de patiënt met zijn beperking het effect.'

Voorgeschiedenis

Gedragsverandering komt niet zonder slag of stoot tot stand. Tijdens de cursus in het Twee Stedenziekenhuis oefenen de patiënten de kunst van het 'doseren'. Ze fietsen bijvoorbeeld onder het waakzaam oog van een fysiotherapeut. Ze leren rustig door te peddelen. Als het lekker gaat en ze het liefst een sprintje willen inzetten, maar óók als ze pijn hebben.

Venselaar behandelt in zijn praktijk in Utrecht pijnpatiënten individueel en in groepsverband. 'In de individuele contacten haal ik samen met de patiënt de "bakstenen" uit het verleden weg. Want ook die kunnen een belemmering vormen om verstandig om te gaan met pijnklachten. Als je gewend bent om altijd voor iedereen klaar te staan, dan is het heel aannemelijk dat je op je vijfenvijftigste nog steeds ja zegt tegen iedereen die een beroep op je doet. Ook als je pijn hebt.

Je voorgeschiedenis bepaalt hoe je je in het heden gedraagt. "Het zit niet tussen m’n oren, het zit in m’n rug, die veroorzaakt de pijn", zeggen mensen dan. Maar die computer daarboven bepaalt wel hoe je met je klachten omgaat. In die zin is chronische pijn een gedragsprobleem.'

© 2005 Tijdschrift voor Huisartsgeneeskunde.

Geert van Woustraat 49
5212 RJ 's-Hertogenbosch
073 689 4376
info@keesvenselaar.nl